Σοβαρά δομικά προβλήματα καθηλώνουν τις εξαγωγές

Π​ρόσφατη μελέτη του ΙΟΒΕ, που δημοσιεύθηκε στο οικονομικό δελτίο της Τράπεζας της Ελλάδος τον περασμένο μήνα, προκρίνει πολύ σωστά τη δημιουργία/υποστήριξη νέων επιχειρήσεων με εξαγωγικό προσανατολισμό ως κρίσιμο στόχο πολιτικής. Παρότι οι περισσότεροι ειδικοί συμφωνούν ότι η ανάπτυξη των εξαγωγών αποτελεί τη μοναδική ίσως λύση για να εξέλθει η χώρα από την κρίση, το θέμα ουδόλως απασχόλησε τόσο την παρούσα όσο και τις προηγούμενες «μνημονιακές» κυβερνήσεις. Η ολοκληρωμένη στρατηγική προώθησης των ελληνικών εξαγωγών που παρέδωσε το ολλανδικό υπουργείο Οικονομικών στην ελληνική κυβέρνηση τον Νοέμβριο του 2012, μία πραγματικά εξαιρετική δουλειά, σκονίζεται σε κάποιο συρτάρι. Ομοίως οι πάντες αδιαφόρησαν για τη μελέτη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, «Ο γρίφος των χαμένων εξαγωγών της Ελλάδος», που δημοσιεύθηκε τον Ιούνιο του 2014. Χρησιμοποιώντας ένα εξειδικευμένο οικονομετρικό μοντέλο (Gravity model), οι ερευνητές υπολόγισαν την αξία των «χαμένων» εξαγωγών της χώρας, δηλαδή τη διαφορά αυτών που εξάγουμε σήμερα σε σχέση με αυτά τα οποία θα έπρεπε να πουλάμε στο εξωτερικό, σε 17 δισ. περίπου, δηλαδή πολύ περισσότερα απ’ όσα εισπράττουμε ετησίως από τον τουρισμό. Το ποσό αυτό είναι σήμερα μεγαλύτερο γιατί οι εξαγωγές έχουν εν τω μεταξύ μειωθεί σημαντικά, κυρίως εξαιτίας των κεφαλαιακών περιορισμών. Δεν είναι τυχαίο ότι βαφτίσαμε τον τουρισμό «βαριά βιομηχανία» σε μια προσπάθεια ωραιοποίησης της κατάντιας μας.

Παρότι η εμπειρική μελέτη του ΙΟΒΕ εστιάζει στις νέες επιχειρήσεις, το γεγονός ότι βάζει το θέμα «στο τραπέζι» είναι καλοδεχούμενο. Στόχος της εν λόγω μελέτης είναι «η διατύπωση προτάσεων πολιτικής για την ενίσχυση της επιχειρηματικής εξωστρέφειας και τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας της ελληνικής οικονομίας». Μεταξύ των διαπιστώσεων περιλαμβάνονται, πρώτον, ότι οι επιχειρήσεις που έχουν εδραιωθεί στον κλάδο τους (σ.σ. κάτι μάλλον δύσκολο για νέες επιχειρήσεις) τείνουν να έχουν μεγαλύτερη επιτυχία στη διείσδυση σε αγορές εκτός των συνόρων και, δεύτερον, ότι απαραίτητες προϋποθέσεις για την αύξηση της εξαγωγικής δραστηριότητας των επιχειρήσεων αποτελούν η ρευστότητα και οι περιορισμένες υποχρεώσεις προς τρίτους (αναγνωρίζοντας εμμέσως πλην σαφώς την απόλυτη πιστωτική ασφυξία στη χώρα μας). Οι προτάσεις στις οποίες καταλήγει η μελέτη περιλαμβάνουν την ανάπτυξη των συμβουλευτικών δομών και την αποτελεσματική παροχή υποστηρικτικών υπηρεσιών στο πεδίο της μεταφοράς πληροφοριών και γνώσης, την ανάπτυξη στρατηγικών σχεδίων δράσης, την αξιοποίηση εργαλείων δικτύωσης, την εξάλειψη νομικών εμποδίων και την ενημέρωση για πιθανούς τρόπους χρηματοδότησης (sic). Μεταξύ άλλων θεωρεί χρήσιμη και την κατάρτιση ενός πρακτικού οδηγού για τη δραστηριοποίηση εκτός Ελλάδος.

Δεν νομίζω ότι υπάρχει κανείς που να διαφωνεί με τη χρησιμότητα των προτάσεων, ειδικά εάν αυτές αφορούσαν μία άλλη χώρα. Ο Ελληνας εξαγωγέας όμως πρέπει να ανταγωνιστεί στον σκληρό διεθνή στίβο, πληρώνοντας τριπλάσια επιτόκια σε σχέση με τους Γερμανούς, πολύ ακριβότερο ρεύμα, υψηλότατους και απρόβλεπτους φόρους και δυσβάστακτο γραφειοκρατικό κόστος. Πρέπει ταυτόχρονα να αντιμετωπίσει σοβαρά προβλήματα ρευστότητας εξαιτίας της κατάστασης των ελληνικών τραπεζών και της αρνητικής πιστωτικής επέκτασης, της απροθυμίας των ξένων προμηθευτών να παράσχουν πιστώσεις –ειδικά μετά την τραγωδία της επιβολής κεφαλαιακών περιορισμών– αλλά και εξαιτίας της καθυστέρησης με την οποία το υπουργείο Οικονομικών επιστρέφει τον ΦΠΑ, στραγγαλίζοντας έτσι τις μόνες επιχειρήσεις που μπορούν να κρατήσουν ζωντανή την ελληνική οικονομία. Ακόμη και οι σχετικά λίγες επιχειρήσεις που μπορούν να ξεπεράσουν αυτές τις αντιξοότητες και να πετύχουν, θα αντιμετωπίσουν ένα πολύ υψηλό επίπεδο φορολογίας που θα τις οδηγήσει, αργά ή γρήγορα, είτε σε μετεγκατάσταση είτε σε λύσεις (νόμιμης) φοροαποφυγής, όπως έχουν ήδη κάνει όλες οι μεγάλες εξωστρεφείς εταιρείες.

Δυστυχώς τόσο το ΙΟΒΕ όσο και η ΤτΕ, με τη στήριξη της οποίας πραγματοποιήθηκε η εργασία, αγνόησαν «τον ελέφαντα στο δωμάτιο». Οσο το πελατειακό κράτος εξακολουθεί να προσπαθεί να διατηρηθεί βραχυπρόθεσμα εν ζωή, φορολογώντας μέχρις εξαφανίσεως τις επιχειρήσεις και υιοθετώντας μία ολοένα και πιο εχθρική στάση προς την επιχειρηματικότητα, ούτε η βελτίωση των εξαγωγών, ούτε η ανάπτυξη, ούτε η έξοδος από την κρίση θα έλθουν. Το πρόβλημα είναι δομικής φύσεως και δεν αντιμετωπίζεται με την «ανάπτυξη των συμβουλευτικών δομών και την αποτελεσματική παροχή υποστηρικτικών υπηρεσιών», αλλά με τη ριζική αναδιάρθρωση του κράτους και του ασφαλιστικού συστήματος που θα επιτρέψει τη φορολογική ελάφρυνση και την προσέλκυση επενδύσεων.

Βασίλης Μασσέλος

Δημοσιεύθηκε στην  "Κυριακάτικη Καθημερινή" της 21ης Αυγούστου 2016

Η οικονομική ελευθερία, προϋπόθεση για να βγούμε από την κρίση

H Ελλάδα βρέθηκε φέτος στην 138η θέση μεταξύ 178 χωρών στον δείκτη οικονομικής ελευθερίας (Index of Economic Freedom) που δημοσιεύει η Wall Street Journal. Ο δείκτης καταρτίζεται κάθε χρόνο από το Heritage Foundation, ενώ η τελευταία έρευνα ολοκληρώθηκε το πρώτο εξάμηνο του 2015, χωρίς να προλάβει δηλαδή να συνυπολογίσει την επίπτωση των κεφαλαιακών περιορισμών. Η Ελλάδα, δυστυχώς, βρίσκεται 108 θέσεις πίσω από την Μποτσουάνα (30ή), 96 πίσω από την Κύπρο (42η) και 59 πίσω από την Τουρκία (79η). Σημειωτέον ότι η επίδοση της χώρας μας επιδεινώνεται συνεχώς κατά την τελευταία πενταετία.

Οπως αναφέρεται στον ιστότοπο του ιδρύματος: «Η οικονομική ελευθερία είναι το θεμελιώδες δικαίωμα κάθε ανθρώπου να ελέγχει την εργασία του/της και την περιουσία του/της. Σε μία ελεύθερη οικονομικά κοινωνία τα άτομα είναι ελεύθερα να εργαστούν, να παράγουν, να καταναλώνουν και να επενδύουν με όποιον τρόπο θέλουν, και οι κυβερνήσεις αφήνουν ελεύθερη τη διακίνηση κεφαλαίων, προϊόντων καθώς και την αγορά εργασίας και αποφεύγουν κάθε μορφή καταναγκασμού ή περιορισμού των ελευθεριών, πέραν της έκτασης κατά την οποία αυτό είναι απαραίτητο, προκειμένου να διασφαλισθεί η ελευθερία καθαυτή». Ο δείκτης οικονομικής ελευθερίας μίας χώρας εξαρτάται από την ποιότητα της δικαιοσύνης, την έκταση της διαφθοράς, την προστασία των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας, την αποτελεσματικότητα του κράτους, την ποιότητα των θεσμών και την ελευθερία του επιχειρείν, της αγοράς εργασίας και κίνησης κεφαλαίων, καθώς και από την εμπορική και επενδυτική ελευθερία. Με την οικονομική ελευθερία συσχετίζονται θετικά η ανάπτυξη και η οικονομική και κοινωνική ευημερία μιας χώρας αλλά και ζητήματα όπως η υγεία των πολιτών, το περιβάλλον, ο κατά κεφαλήν πλούτος, η δημοκρατία και η καταπολέμηση της φτώχειας.

Η εξαιρετικά κακή επίδοση της Ελλάδας δεν είναι τυχαία. Για παράδειγμα, σε πρόσφατη εισήγησή του ο εισαγγελέας του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου πρότεινε να κριθεί ασύμβατη με το κοινοτικό δίκαιο, και συγκεκριμένα με το άρθρο 49 της ΣΛΕΕ περί της ελευθερίας εγκαταστάσεως, η προϋπόθεση να εγκρίνονται από το υπουργείο Εργασίας οι ομαδικές απολύσεις που προβλέπει ο νόμος 1287/1983. Στο σκεπτικό της εισήγησης αναφέρονται, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα:

«Συγκεκριμένα, περιορίζοντας την ικανότητα των εργοδοτών να απολύουν τους εργαζομένους ομαδικά, η επίμαχη ρύθμιση προστατεύει φαινομενικά μόνο τους εργαζομένους. Κατ’ αρχάς, η προστασία είναι μόνο προσωρινή, έως ότου ο εργοδότης καταστεί αφερέγγυος. [..]. Από ιστορικής απόψεως, η ιδέα της τεχνητής διατηρήσεως των εργασιακών σχέσεων δίχως επαρκή οικονομικά θεμέλια έχει δοκιμαστεί και έχει αποτύχει παταγωδώς σε ορισμένα πολιτικά συστήματα του παρελθόντος. Τούτο επιβεβαιώνει ότι, θεσπίζοντας μία αποτελεσματική αλλά και ευέλικτη προστατευτική διαδικασία, η οδηγία 98/59 παρέχει πραγματική προστασία στους εργαζομένους, ενώ ένα σύστημα προηγούμενης εγκρίσεως, όπως το επίμαχο, το οποίο καταφανώς δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της, δεν το πράττει».

Δεν είναι όμως μόνον οι αγκυλώσεις που διατηρούνται στην αγορά εργασίας, ακόμη και μετά τις σημαντικές μεταρρυθμίσεις που έχουν γίνει. Η κατάσταση χειροτερεύει ραγδαία στο πεδίο της Δικαιοσύνης –όπου έχουμε και τη χαμηλότερη επίδοση–, του κράτους-δικαίου και των θεσμών γενικά. Την ίδια στιγμή, ενόσω ισχύουν τα τραγικά για την οικονομία capital controls, νομοθετήθηκαν πρόσθετοι περιορισμοί στη χρήση μετρητών στις συναλλαγές. Σε αντίθεση με την επίσημη στόχευση αυτού του μέτρου, ο επακόλουθος περιορισμός της οικονομικής ελευθερίας πιθανόν να ενισχύσει, τελικά, τη φοροδιαφυγή. Αυτό είναι ιδιαίτερα λυπηρό, δεδομένου ότι η φοροδιαφυγή δημιουργεί συνθήκες μη υγιούς ανταγωνισμού στην αγορά, αφού οι επιχειρήσεις που τηρούν –με μεγάλη δυσκολία– τις υποχρεώσεις τους θα βρίσκονται πάντα σε δυσχερέστερη θέση σε σχέση με αυτές που δεν το κάνουν. Ετσι σταδιακά θα επιβεβαιωθεί ο παλιός νόμος των οικονομικών, που ορίζει ότι «το κακό χρήμα διώχνει το καλό» (νόμος του Gresham). Η παραοικονομία θα επικρατήσει και είναι πιθανόν προσωρινά να λειτουργήσει όπως η παράπλευρη κυκλοφορία που κρατάει ζωντανό τον ασθενή μετά το έμφραγμα.

Η λύση στο πρόβλημα της φοροδιαφυγής αλλά και της ανάπτυξης βρίσκεται σε ένα εντελώς νέο, δίκαιο, ρεαλιστικό και «έξυπνο» φορολογικό σύστημα. Αποσπασματικά, αστυνομικού τύπου, μέτρα, που προσπαθούν να επιτύχουν τη συμμόρφωση με τις εξωπραγματικές πλέον φορολογικές απαιτήσεις του κράτους, περιορίζουν ακόμη περισσότερο την οικονομική ελευθερία. Αυτό ίσως να έχει τα αντίθετα αποτελέσματα σε επίπεδο εσόδων, καθιστώντας ταυτόχρονα ακόμα δυσκολότερη την προσέλκυση επενδύσεων που θα οδηγήσουν σε αύξηση των εξαγωγών, τη μόνη δηλαδή διέξοδο που έχουμε σήμερα για να βγούμε από την κρίση.

* φιλοξενήθηκε ευγενώς στην Οικονομική Καθημερινή της 9.7.2016