Μία Κυριακή στο Τόκιο

Μοιάζει με ανέκδοτο αλλά όταν σπούδαζα, πριν από δύο δεκαετίες, στην Ιαπωνία συγκατοικούσα με έναν Ιταλό, έναν Ισπανό και έναν Ιρλανδό. Μέναμε σε μία μεγάλη μονοκατοικία με κήπο, κάτι εξόχως σπάνιο για το Τόκιο. Το ενοίκιο ήταν, σχετικά, χαμηλό επειδή το σπίτι ήταν δυτικού τύπου και δεν έβρισκε ενοικιαστές αφού το χρηματιστήριο είχε ήδη ξεφουσκώσει (δέκα ακριβώς χρόνια πριν την αντίστοιχη ελληνική περίπτωση) και μαζί του ο αριθμός των ξένων στελεχών που ζούσαν στη χώρα στους οποίους απευθυνόταν. Προφανώς κανείς ντόπιος δεν το ήθελε χωρίς ιαπωνικό μπάνιο και τατάμι (ψάθα) στο πάτωμα και έτσι το πήραμε εμείς κοψοχρονιά. Ο Ιταλός και ο Ιρλανδός είχαν ζήσει κατά το παρελθόν στην χώρα και την αγαπούσαν πολύ, ενώ ο Ισπανός μοναδικό στόχο είχε να επιστρέψει στην Βαρκελώνη με το μεγαλύτερο μέρος της υποτροφίας του ανέπαφο (ήμασταν όλοι υπότροφοι της Ευρωπαϊκής Επιτροπής) για να αγοράσει σπίτι. Γι’αυτό δεν ακολουθούσε ποτέ ενώ η μόνη απόπειρα προσέγγισης των ιαπωνικών πραγμάτων που έκανε, ήταν να γραφτεί σε μία σχολή καράτε –είχε φέρει μαζί του και την ειδική στολή- αλλά έφαγε τόσο ξύλο που τα παράτησε μετά το δεύτερο μάθημα παρά το ότι είχε πληρώσει όλο τον μήνα. Αντιθέτως, εμείς οι υπόλοιποι λατρέψαμε τη χώρα και ζούσαμε σε κάποιο βαθμό ως Ιάπωνες και όχι ως «γκάϊτζιν», δηλαδή ξένοι. Τις Κυριακές βρισκόμασταν καμιά φορά στο Χαρατζούκου, στο θαυμάσιο πάρκο Γιογιόγκι όπου είναι χτισμένος ένας από τους μεγαλύτερους και σπουδαιότερους Σιντοϊστικούς ναούς, αφιερωμένος στον Αυτοκράτορα Μέϊτζι. Προφανώς δεν πηγαίναμε για προσκηνηματικούς λόγους, παρά το γεγονός ότι στην είσοδό του Μέϊτζι-Τζίνγκου υπάρχουν δεκάδες τεράστια και υπέροχα αισθητικά βαρέλια γεμάτα σάκε υψηλής ποιότητος αλλά και δυτικού τύπου γεμάτα από κρασί Βουργουνδίας που άρεσε στον συγχωρεμένο τον Μέιτζι. Ακόμη και σήμερα οι παμπόνηροι Βουργουνδοί εν οίνω αδελφοί μου, στέλνουν κάθε χρόνο καμιά διακοσαριά μπουκάλια δώρο στο ναό. Δυστυχώς αυτοί οι μοναδικοί πειρασμοί δεν αφορούν τους επισκέπτες, οπότε εμείς πηγαίναμε στο Γιογιόγκι για να δούμε πως ξεδίνουν οι ντόπιοι. Εκεί κάθε Κυριακή η αστυνομία κλείνει τον δρόμο στα αυτοκίνητα και στήνονται διάφορες μουσικές σκηνές με λόγιο πρόγραμμα όπως πάνκ, μέταλ, χιπ χοπ, σκληρό ροκ και ότι άλλο μπορεί να βάλει ο νους (χωρίς υπερβολή, μέχρι χορό της κοιλιάς). Εκεί συχνάζει και το Ροκαμπίλι κλαμπ της Ιαπωνικής πρωτεύουσας με αποτέλεσμα μετά από μισή ώρα να είναι κανείς σίγουρος ότι ο Έλβις ήταν Γιαπωνέζος και έχει τουλάχιστον τριακόσια εγγόνια. Όσο διαρκεί το ταρατατζούμ το όλο σκηνικό δεν διαφέρει από αντίστοιχα events σε οποιαδήποτε πρωτεύουσα του κόσμου ενώ το αλκόολ ρέει άφθονο κυρίως με την μορφή της γενικώς εξαιρετικής ιαπωνικής μπίρας. Η διαφορά του Τόκιο από π.χ. το Άμστερνταμ, το Λονδίνο, τη Νέα Υόρκη κλπ είναι ότι στις πεντέμισι ακριβώς σταματάει η μουσική και πανκ, φρικιά, ροκαμπίλι, μπέλι ντάνσερς, θεατές και περιπατητές πιάνουν σκούπες, φαράσια και σκουπιδοσακούλες και καθαρίζουν σχολαστικά τον δρόμο. Όταν η αστυνομία τον παραδίδει εκ νέου στην κυκλοφορία δεν υπάρχει τίποτε που να θυμίζει όσα συνέβησαν εκεί τις προηγούμενες ώρες. Πολλά δε εκ των φρικιών βγάζουν την περούκα και την στολή και την άλλη μέρα παρουσιάζονται με το κοστουμάκι ή το ταγεράκι τους στη δουλειά. Την επόμενη Κυριακή, φτου και από την αρχή.

Βασίλης Μασσέλος

* φιλοξενήθηκε στο "Κ" της Καθημερινής της 31.7.2017

Εδώ καράβια χάνονται και ο Ελληνάρας χτενίζεται

Αίσθηση προκάλεσε το γεγονός ότι οι Ιάπωνες καθάρισαν μόνοι τους το στάδιο μετά το τέλος του αγώνα εναντίον της Ακτής του Ελεφαντοστού στο Μουντιάλ. Η συγκεκριμένη είδηση κυκλοφόρησε ευρέως το διαδίκτυο και σχολιάστηκε ποικιλοτρόπως στην Ελλάδα. Τα περισσότερα σχόλια ήταν του τύπου “Eκεί πεινάνε οι άνθρωποι, ζουν σε παραπήγματα και διαδηλώνουν. Αυτό μάρανε τους Γιαπωνέζους ή νομίζουν έτσι ότι θα μας διδάξουν πολιτισμό. Ας τα διάλα (sic)”.


Οι Ιάπωνες δεν πήγαν να διδάξουν τίποτε. Απλώς έτσι έχουν μάθει (βλ. Οι καθαρίστριες στην Ιαπωνία”. Η αντίδραση όμως του διαδικτυακού Neograeculum Balkanski (Νεογραικύλος ο Βαλκανικός) επιτρέπει την εξαγωγή πολύτιμων συμπερασμάτων.


Κατ’αρχήν κανείς δεν δικαιούται –ούτε μπορεί άλλωστε- να διδάξει πολιτισμό στους απευθείας απογόνους του Αριστοτέλη και του Πλάτωνα. Όταν εμείς ανακαλύψαμε τη δημοκρατία αυτοί τρώγανε βελανίδια και ζούσαν στα δέντρα. Παρενθετικώς εδώ ταιριάζει η περίφημη ατάκα ενός Αθηναίου τουρίστα στην Κνωσσό, ο οποίος, όταν η ξεναγός είπε «εδώ είναι τα πρώτα λουτρά στην Ευρώπη» απάντησε «και τα τελευταία στην Κρήτη».


Η δεύτερη ουσιώδης διαπίστωση είναι η κλασσική αντίδραση του νεογραικύλου σε κάθε πρόοδο και αλλαγή: «Μα αυτό σε μάρανε όταν [εδώ μπαίνει κάτι συνήθως άσχετο αλλά πάντα μεγαλύτερο]». Η εναλλακτική εκδοχή είναι «μα αυτό θα μας λύσει το πρόβλημα;». Προφανώς η γνωστή παροιμία «εδώ καράβια χάνονται και η γριά (ή κάτι άλλο) χτενίζεται» είναι σοφή. Αναφέρεται όμως σε ενέργειες οι οποίες έχουν κόστος ευκαιρίας σε σχέση με ένα μεγαλύτερο, και περισσότερο επείγον ζήτημα. Το ότι καθάρισαν οι Ιάπωνες το στάδιο στο Μουντιάλ δεν είχε κανένα κόστος ευκαιρίας ως προς το μεγαλύτερο πλην εντελώς άσχετο ζήτημα του επιπέδου διαβίωσης στην Βραζιλία. Ομοίως όταν πάει να γίνει οποιαδήποτε μεταρρύθμιση στην Ελλάδα η αντίδραση είναι «μα αυτό (π.χ. η απελευθέρωση των ταξί) θα μας βγάλει από την κρίση;». Προφανώς όχι. Για να βγούμε από την κρίση χρειάζεται μία κρίσιμη μάζα μεταρρυθμίσεων και αποφάσεων τις οποίες δεν θα πάρουμε ποτέ εάν σκεφθούμε ότι καμία από αυτές μεμονωμένα δεν θα λύσει το πρόβλημα.

Οι καθαρίστριες στην Ιαπωνία

Με αφορμή το έπος των τεθέντων σε διαθεσιμότητα καθαριστριών του Υπουργείου Οικονομικών αλλά και την μετάλλαξη του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου σε εστία (φυσικής) μόλυνσης λόγω εμπλοκής στην αντίστοιχη εργολαβία, θυμήθηκα ότι πολλές εταιρείες στην Ιαπωνία δεν απασχολούν καθαρίστριες. Ακολουθούν την αρχή του “Σέϊσο” που σημαίνει “καθαρίζω” και αποτελεί ένα από τα πέντε “σίγμα” που τηρούνται στον χώρο εργασίας. Τα άλλα τέσσερα είναι Σέϊρι (ταξινομώ), Σέϊτον (οργανώνω), Σέϊκέτσου (απολυμαίνω) και Σίτσουκε (διατηρώ). Στις εταιρείες όπως η Toyota και η Canon που εφαρμόζουν τα πέντε σίγμα, οι υπάλληλοι, όπου και εάν βρίσκονται στην ιεραρχία, έχουν οι ίδιοι την ευθύνη για την καθαριότητα του χώρου τους αλλά και του εξοπλισμού.


Οι Ιάπωνες μαθαίνουν εξ απαλών ονύχων να καθαρίζουν οι ίδιοι τόσο το σπίτι τους όσο και τους κοινόχρηστους χώρους. Στα σχολεία τα παιδιά χωρίζονται καθημερινά σε ομάδες και καθαρίζουν επί είκοσι λεπτά, συνήθως μετά το μεσημεριανό φαγητό, τις τάξεις τους αλλά και τους κοινόχρηστους χώρους του σχολείου, συμπεριλαμβανομένων και των τουαλετών. Έτσι μαθαίνουν από μικρά τη σημασία της καθαριότητας αλλά και το ότι αυτή αποτελεί ευθύνη και καθήκον όλων. Τα standards καθαριότητας είναι πολύ υψηλά. Συχνά αντί για σκούπες και σφουγγαρίστρες τα παιδιά καθαρίζουν το πάτωμα με σφουγγαρόπανα τα οποία μετά τη χρήση πλένονται, στεγνώνονται και φυλάσσονται επιμελώς χώρια π.χ. από τα πανιά με τα οποία καθαρίζουν τα θρανία. Κανείς δεν «λουφάρει» ενώ το σημαντικότερο είναι ότι τα παιδιά όταν αποφοιτούν, θεωρούν αυτονόητο ότι  ευθύνονται για την καθαριότητα των δημοσίων και κοινόχρηστων χώρων.



Το αίσχος του Αριστοτελείου δεν θα είχε συμβεί στην Ιαπωνία. Αντί να εκδίδουν ψηφίσματα τύπου «Δε (sic) μπορεί η καθαριότητα του ΑΠΘ να εξαρτάται από τα οικονομικά συμφέροντα του εργολάβου. Ένα μόνιμο πρόβλημα ζητά μόνιμη λύση. Είναι πάγια ανάγκη η καθαριότητα των σχολών, γι’αυτό και απαιτεί μόνιμο προσωπικό καθαριότητας, με τη μορφή πανεπιστημιακού προσωπικού.” θα καθάριζαν οι ίδιοι τον χώρο τους όπως κάνουμε όλοι στο σπίτι μας αλλά και στα γραφεία μας όταν έχει άδεια η καθαρίστρια.

Ο ανατρεπτικός κύριος Ίτο

Η βιβλιοθήκη του Σεντάι

Δεν είναι σύνηθες για έναν αρχιτέκτονα να παρίσταται στην κατεδάφιση ενός κτίσματός του. Και ακόμη σπανιότερο το θέαμα της καταστροφής να μην του προκαλεί καμία απολύτως θλίψη, “αφού το σπίτι έχει εκπληρώσει πλέον τον σκοπό του”. Αλλά ο φετινός νικητής του περίφημου διεθνούς βραβείου Πρίτσκερ, ο 71χρονος Ιάπων Τόγιο Ίτο, κάθε άλλο παρά συνηθισμένος είναι. Γεννημένος το 1941 στην -υπό Ιαπωνική τότε κατοχή- Κορέα, έζησε εκεί μόλις δύο χρόνια αφού η οικογένειά του επέστρεψε το 1943 στην Ιαπωνία. Αρχικά ονειρευόταν να γίνει παίκτης του μπέιζμπολ, αλλά τελικά τον κέρδισε η αρχιτεκτονική την οποία σπούδασε στο Πανεπιστήμιο του Τόκιο. Το ταλέντο του δεν άργησε να φανεί, αφού η διπλωματική του εργασία απέσπασε το βραβείο του Πανεπιστημίου. Μετά από μόλις έξι χρόνια εργασίας στο γραφείο του μοντερνιστή αρχιτέκτονα Kiyonori Kikutake άνοιξε, σε ηλικία τριάντα ετών, γεγονός πρωτοφανές για τα δεδομένα της χώρας, το δικό του studio, το οποίο και ονόμασε αρχικά Urbot ή Urban Robot - «αστικό ρομπότ» και στη συνέχεια “Τόγιο Ίτο και συνεργάτες”.

Το 1976 η μεγάλη του αδελφή χήρεψε και ήθελε να φύγει από το διαμέρισμα στο οποίο κατοικούσε σε ένα ψηλό κτήριο στο Τόκιο. Ο Ίτο σχεδίασε και της έκτισε το «άσπρο σπίτι σε σχήμα U», το οποίο ήταν ερμητικά κλειστό, σαν φρούριο, με ελάχιστα ανοίγματα στην εξωτερική του πλευρά. Ο κήπος της εσωτερική αυλής, έφερνε τους ενοίκους του πιο κοντά στη γη και στη φύση αλλά και μεταξύ τους, κατά την δύσκολη περίοδο του πένθους. Μετά από πολλά χρόνια διαμονής, η αδελφή του και οι ανιψιές του μετοίκησαν, και το 1997 ο Ίτο γκρέμισε το σπίτι. Αργότερα είπαν ότι αισθάνονταν ότι “ζούσαν σε ένα φέρετρο”.

Δύο χρόνια νωρίτερα ο Ίτο είχε κερδίσει τον δημόσιο διαγωνισμό για το γνωστότερο ίσως έργο του σήμερα, τη βιβλιοθήκη του Σεντάι, ένα συγκλονιστικό, αέρινο, διαφανές κτίριο. Έτσι μετά το κλειστό και εσωστρεφές White U, διέπρεψε σχεδιάζοντας ένα οικοδόμημα στο οποίο δύσκολα διακρίνονται τα όρια μεταξύ του εξωτερικού και του εσωτερικού χώρου. Τα οριζόντια φέροντα στοιχεία, οι πλάκες, κρέμονται από ατσάλινες κυλινδρικές κολώνες που μοιάζουν με δικτυωτούς κορμούς δένδρων δίνοντας την αίσθηση ενός αιωρούμενου κτηρίου. Παρά την “εύθραυστη” εικόνα της, η βιβλιοθήκη άντεξε κατά τρόπο αξιοθαύμαστο την καταστροφική δύναμη του ισχυρότατου σεισμού το 2011. Μετά το φονικό τσουνάμι ο Ίτο και μία ομάδα συνεργατών του ανέπτυξαν τη ιδέα για ένα «σπίτι για όλους» που θα στεγάζει προσωρινά τους επιζώντες. “Αρχιτέκτονας “, είπε τότε ο Ίτο «είναι κάποιος που μπορεί να κάνει έναν χώρο συσσιτίου να δείχνει ανθρώπινος, να τον κάνει λίγο ομορφότερο, λίγο πιο άνετο». Και συνεχίζει «μία πληγείσα περιοχή όπου τα πάντα έχουν χαθεί μας δίνει τη δυνατότητα για μια φρέσκια ματιά, από μηδενική βάση για το τι πραγματικά είναι η αρχιτεκτονική».

Κατά τη διάρκεια της καριέρας του ο ταλαντούχος αρχιτέκτονας ήταν πάντα ανατρεπτικός. Πριν ακόμη ολοκληρωθεί η κατασκευή της Mediatheque του Σεντάι ο Ίτο εξέφρασε την αγωνία του για τον «αναιμικό μινιμαλισμό» της Ιαπωνικής αρχιτεκτονικής γράφοντας: “βεβαίως, πολλά από αυτά τα χαρακτηριστικά ισχύουν και στην δική μου αρχιτεκτονική και αντιλαμβάνομαι ότι εξαιτίας του γεγονότος ότι υπερασπίστηκα το ελαφρύ, το εφήμερο και το διαφανές έχω και εγώ ευθύνη για αυτό το σύνδρομο μεταξύ των συναδέλφων μου που γεννήθηκαν μόλις είκοσι χρόνια μετά από εμένα”. Ετσι στράφηκε στη «νέα - πραγματική αρχιτεκτονική», φοβούμενος ότι ο ιαπωνικός μινιμαλισμός είχε γίνει πλέον κλισέ. Χαρακτηριστικό της μετά-Σεντάι περιόδου του είναι το κτίριο της Όπερας της Ταϊτσούνγκ στην Ταϊβάν, η κατασκευή του οποίου αναμένεται να ολοκληρωθεί στο τέλος του χρόνου. Το κάθε άλλο παρά αέρινο οικοδόμημα ορίζει εκ του μηδενός την έννοια του οπερετικού θεάτρου. Μόλις ολοκληρωθεί θα μοιάζει με μία σειρά από λευκές σπηλιές που ενώνονται οριζόντια και κάθετα με δυσδιάκριτα τα όρια τοίχων και δαπέδου.

Άλλα γνωστά και συναρπαστικά κτήρια του είναι η δημοτική αίθουσα τελετών (κηδειών) στο Γκίφου, η εντυπωσιακή βιβλιοθήκη της Σχολής Καλών Τεχνών Τάμα στο Τόκιο, η κατοικία «White O» στην Μαρμπέλα της Χιλής, η γνωστή Serpentine Gallery στο Λονδίνο αλλά και το κατάστημα υποδημάτων Tods στο χλιδάτο Ομότε-σαντό στο Τόκιο. Η σπουδαιότητα του Ίτο δεν έγκειται στα έργα του, στα οποία η αρχιτεκτονική μοιάζει να ξεπερνά τους εγγενείς περιορισμούς της και η ιδέα καθεαυτή έχει μεγαλύτερη σημασία από το φυσικό της αποτέλεσμα, αλλά στην συνεχή ανατροπή. Είναι από τους ελάχιστους που ουδέποτε εγκλωβίστηκε σε μία μανιέρα, που συχνά αρνήθηκε την ίδια του τη δουλειά πριν ακόμη αυτή χτιστεί, που δεν λυπόταν όταν αυτή γκρεμιζόταν. Στην οικονομία ο Σουμπέτερ μίλησε για «δημιουργική καταστροφή», την οποία κατά κάποιο τρόπο κάνει πράξη στον κλάδο του ο σπουδαίος αυτός Ιάπωνας αρχιτέκτων κατά τη διάρκεια της σαραπεντάχρονης καριέρας του. Μέλος μίας κατ'εξοχήν κομφορμιστικής κοινωνίας ο Ίτο είναι ένας κατά συρροή επαναστάτης o οποίος όχι μόνο τιμήθηκε αλλά και τιμά το βραβείο Πρίτσκερ. Είναι ο έκτος κατά σειρά Ιάπων που επιλέγεται για το αποκαλούμενο “Νομπέλ της αρχιτεκτονικής” ενώ, σε μία ακόμη ανατροπή, είχαν ήδη βραβευθεί με αυτό προ τριετίας δύο εκ των μαθητών του, οι Kazuyo Sejima and Ryue Nishizawa.

Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό "Κ" της 31.2.2013

Αντώνης ο ανεργιοκτόνος και Βρούτσης ο ανεργιοφάγος ενώνουν τις δυνάμεις τους στον πόλεμο κατά της ανεργίας

"Ο πρωθυπουργός έχει σημάνει συναγερμό" δήλωσε ο Υπουργός Βρούτσης λέγοντας "ξεκινάμε (sic) πόλεμο* κατά της ανεργίας με έδρα το γραφείο πρωθυπουργού". Λίγες μέρες πριν ο Λουκάς Παπαδήμος είχε ορθώς επισημάνει ότι το κρισιμότερο πρόβλημα σήμερα είναι η ανεργία και η εξέλιξη, η καλύτερα η ανάσχεση, της οποίας είναι το πρώτο θεμα που πρέπει να μας απασχολεί. Alors Monsieur Vroutsi c'est la guerre** ανέκραξε ο Αντώνης και στου Μαξίμου διαμορφώθηκε ειδικό στρατηγείο όπως το situation room από το οποίο ο Πρόεδρος Ομπάμα παρακολούθησε την εκτέλεση του Οσάμα Μπιν Λάντεν. Εν προκειμένω εκεί ο Αντώνης με τον Βρούτση θα παρακολουθούν live τη μάχη κατά της ανεργίας και στα διαλείμματα θα παίζουν με το playstation που άφησε πίσω ο Κωστάκης. Ταυτόχρονα το ειδικό Πολεμικό επιτελείο κατά της ανεργίας έχει έρθει σε επαφή με τον αρχηγό της φυλής Σιού προκειμένου να μετακληθεί ειδικός μάγος που θα χορέψει τον χορό της απασχόλησης (σ.τ.σ. λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο με τον χορό της βροχής) σε όλες τις μεγάλες πόλεις. Συνοδευτικό μέτρο μονιμότερου χαρακτήρα είναι η ανέγερση ειδικών τοτέμ που ξορκίζουν την ανεργία, τα οποία λειτουργούν όπως τα σκιάχτρα στα χωράφια με μόνη διαφορά ότι τοποθετούνται σε κεντρικές πλατείες. Ταυτόχρονα κλιμάκιο του στρατηγείου του πολέμου κατά της ανεργίας μετέβη στην Ιαπωνία για να μελετήσει παρελθούσες πρακτικές make-work όπως τα stage της Φανούλας. Η χώρα μας αν και έχει μεγάλη εμπειρία στο make-work (θέσεις εργασίας άνευ ουσιαστικού αντικειμένου) στον δημόσιο τομέα, η κατάσταση στον ιδιωτικό, όπου επικρατεί ως γνωστόν ο εργασιακός μεσαίων, πάσχει. Κατά την διάρκεια της χρηματοπιστωτικής φούσκας του ´88 στην Ιαπωνία υπήρχαν όμορφες κοπέλες με άσπρα γάντια οι οποίες ακουμπούσαν συνεχώς το χέρι τους στην κινούμενη χειρολαβή των κυλιόμενων κλιμάκων διατηρώντας την καθαρή. Συνάδελφοι τους πατούσαν τα κομβία των ανελκυστήρων η υποκλίνονταν κάθε φορά που ανοιγόκλεινε η πόρτα. Μια εμπιστευτική μελέτη της πρωθυπουργικής έδρας (σ.τ.σ του πολέμου κατά της ανεργίας) υπολόγισε οτι αυτή θα μειωθεί κατά πέντε ποσοστιαίες μονάδες εάν καταστεί υποχρεωτική η απασχόληση χειριστή ασανσέρ (θα ισχύει, όπως και ο Φόρος ακίνητης περιουσίας και για κλειστά κτήρια με χαλασμένους ανελκυστήρες). Αυτές οι παρεμβάσεις ειναι απαραίτητες δεδομένου ότι η ανεργία καλπάζει όσο το πελατειακό κράτος φορολογεί μέχρι θανάτου το υποζύγιο του ιδιωτικού τομέα ώστε να διατηρηθούν πάση θυσία οι θέσεις εργασίας τύπου make work των κολλητών του δημοσίου. Όπως είδαμε και με τις πρόσφατες τακτοποιήσεις/τοποθετήσεις αποτυχημένων στις ΔΕΚΟ η κοινωνική διάσταση αυτής της παρέμβασης είναι τεράστια γιατί οι προσληφθέντες κολλητοί είναι τόσο άχρηστοι που ελάχιστοι θα έβρισκαν δουλειά ακόμη και υπό κανονικάς συνθήκας. Μπορείτε να παρακολουθήσετε τη συνέχεια του πολέμου με την βοήθεια των ειδικών πολεμικών ανταποκριτών που καλύπτουν τον ανένδοτο (η σωστότερα το ανέκδοτο) πόλεμο κατά της ανεργίας. Πληροφορίες για το σκορ του playstation παρέχονται δωρεάν ενώ από την μέχρι στιγμής πορεία ευχερώς τεκμαίρεται ότι ο Βρούτσης πάντα αφήνει τον Αντώνη να κερδίζει.


* όπως το ξεκινάω δίαιτα από Δευτέρα
** γνωστό στα ελληνικά ως "Όχι"

Ποιός φοβάται τα χταπόδια της Φουκουσίμα;

Σε όποιον είπα ότι θα ταξιδέψω στην Ιαπωνία η αντίδρασή του ήταν «μα δεν φοβάσαι τη ραδιενέργεια;». Σε αυτό απαντούσα ότι η ραδιενέργεια που φοβάμαι περισσότερο, είναι αυτή που "εισπράττει" κανείς από τις διάφορες, χρήσιμες και μη, αξονικές τομογραφίες και λοιπές ιατρικές απεικονίσεις. Οι Ιάπωνες σήμερα δεν φοβούνται αφού η συντριπτική τους πλειοψηφία πιστεύει ότι ο κίνδυνος έχει περιοριστεί στην περιοχή γύρω από το πυρηνικό εργοστάσιο της Φουκουσίμα. Ωστόσο οι πληγές από την καταστροφή θα αργήσουν πολύ να επουλωθούν. Ίσως αυτό να μην γίνει ποτέ στην περίπτωση του γεννημένου και μεγαλωμένου στη Φουκουσίμα φίλου μου Χιντέο Νισιχάρα, ο οποίος έχασε την αδελφή του που ζούσε τέσσερα μόλις χιλιόμετρα από τον σταθμό. Τρία ξαδέλφια του βρέθηκαν πολλούς μήνες μετά εγκλωβισμένα στο αυτοκίνητό τους σε μια απέλπιδα προσπάθεια να ξεφύγουν. Η αναγνώριση έγινε με ταυτοποίηση του DNA τους. Αντιθέτως αρκούντως ευτυχής ήταν ο εβδομηνταπεντάχρονος οδηγός ταξί που με πήγε στο ξενοδοχείο και μου εξήγησε πως το παραδοσιακό Κιότο υπέφερε ιδιαίτερα παρ’ότι βρίσκεται πολύ μακριά από τις περιοχές που έπληξε το φονικό τσουνάμι. Ως πόλη στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στους τουρίστες οι οποίοι σχεδόν εξέλιπαν μετά την καταστροφή. Τα πράγματα τώρα έχουν επανέλθει σε κάποιο βαθμό αλλά ο ίδιος παραμένει πολύ στενοχωρημένος για το γεγονός ότι η κυβέρνηση είπε ψέμματα και ενδεχομένως λέει ακόμη. Βλέπετε οι Αρχές στην Ιαπωνία απολαμβάνουν της απόλυτης εμπιστοσύνης των πολιτών, εμπιστοσύνη που επλήγη βάναυσα από την κακή διαχείριση, επικοινωνιακή και μη, της μεγάλης αυτής τραγωδίας.

Με εξαίρεση την ίδια την Φουκουσίμα, στην υπόλοιπη χώρα η ζωή έχει ξαναβρεί τους φυσιολογικούς της ρυθμούς. Την 1η Αυγούστου η καλή μου φίλη Άκικο Μίγια με κάλεσε να δούμε, από την ταράτσα του γραφείου της, τα φαντασμαγορικά πυροτεχνήματα που εκτοξεύονται κάθε χρόνο στο λιμάνι της Γιοκοχάμα, Οι Ιάπωνες έχουν μια θαυμάσια λέξη για αυτά. Τα αποκαλούν χάναμπι η, κυριολεκτικά, "λουλούδια της φωτιάς". Η γιορτή, στην οποία συμμετείχαν όλοι οι ένοικοι, πέρσι δεν έγινε από σεβασμό στη μνήμη των θυμάτων αλλά το κλίμα φέτος ήταν εξαιρετικό και τα ίδια τα πυροτεχνήματα εντυπωσιακότερα από άλλες χρονιές. Η Άκικο, βραβευμένη αρχιτέκτων, ανησυχεί σήμερα περισσότερο για την οικονομική κατάσταση και την δυσκολία με την οποία βρίσκει νέες δουλειές εξ αιτίας της μεγάλης κάμψης της οικοδομικής δραστηριότητας. Η κατάσταση που αντιμετωπίζουν όμως οι κάτοικοι της Φουκουσίμα είναι απείρως δυσκολότερη. Οι καταναλωτές δεν αγοράζουν τα αγροτικά προϊόντα και τα αλιεύματα της -κατ΄εξοχήν αγροτικής- περιοχής γιατί φοβούνται. Στα εστιατόρια των καλών ξενοδοχείων του Τόκιο υπάρχει μία διακριτική επιγραφή "ρωτήστε μας για την προέλευση του ρυζιού που χρησιμοποιούμε" που είναι ο Ιαπωνικός τρόπος να πει κανείς "μην ανησυχείτε, δεν έχουμε προϊόντα από τις πληγείσες περιοχές". Στις 2 Αυγούστου βγήκαν για πρώτη φορά στην ψαραγορά του Τσουκίτζι χταπόδια από τη Φουκουσίμα, τα οποία μετά από ενδελεχείς ελέγχους αποδείχθηκαν καθαρά. Ο μέσος Ιάπωνας βρίσκεται ενώπιον του δύσκολου διλήμματος: να τα αγοράσει και να υποστηρίξει τους συνανθρώπους του ή να προστατεύσει την υγεία του. Σε κάθε περίπτωση το θέμα της πυρηνικής ενέργειας βρίσκεται πλέον στην κορυφή της ατζέντας. Οι Ιάπωνες αντιλαμβάνονται απολύτως το πλήγμα που θα επιφέρει η κατάργησή της στην βιομηχανία τους αλλά δεν είναι διατεθειμένοι να διακινδυνεύσουν τη ζωή τους και την υγεία τους για αυτό. Οι τραγωδίες του Ναγκασάκι και της Χιροσίμα παραμένουν βαθιά χαραγμένες στη συλλογική μνήμη. Στις 4 Αυγούστου προβλήθηκε για πρώτη φορά το ντοκιμαντέρ Nippon no Uso: Hodo Shashinka Fukushima Kikujiro 90-sai ή σε ελεύθερη μετάφραση “Τα ψέμματα της Ιαπωνίας μέσα από τις φωτογραφίες του 90χρονου Κικουτζίρο Φουκουσίμα" (συμπτωματικά έχει το ίδιο επίθετο με το όνομα της περιοχής). Ο αυτοδίδακτος φωτορεπόρτερ έχει βγάλει μέχρι σήμερα περισσότερες από 250.000 φωτογραφίες, αρχής γενομένης από την καταγραφή της ζωής των θυμάτων της πυρηνικής βόμβας από τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, με στόχο να αποκαλύψει ότι “Η Ιαπωνία λέει ψέμματα”. Χιλιάδες από αυτές ελήφθησαν γύρω από τους σταθμούς της Φουκουσίμα μετά το ατύχημα.

 

Σε μία κίνηση τακτικής το σύνολο των πενήντα εν λειτουργία αντιδραστήρων έκλεισαν πριν από τρεις μήνες "για συντήρηση" αλλά στις αρχές Ιουλίου επαναλειτούργησε αυτός στο Όχι, ξεσηκώνοντας θύελλα διαμαρτυριών. Κάθε Παρασκευή, μπροστά το γραφείο του πρωθυπουργού, γίνεται διαδήλωση με αυτό ακριβώς το αίτημα. Στις 29 Ιουλίου οργανώθηκε και άλλη, εκτάκτως, αν και ήταν Κυριακή, στην οποία κατά τους διοργανωτές συμμετείχαν 200.000 πολίτες και κατά την αστυνομία 17.000. Η πρώτη διαδήλωση, στις 29 Μαρτίου είχε μόνο 300 άτομα αλλά ο αριθμός τους αυξάνεται συνεχώς. Αυτό το φαινόμενο είναι ιδιαίτερα σπάνιο στην Ιαπωνία όπου τα πάντα συζητούνται διεξοδικά με αποτέλεσμα να υπάρχει πάντα συναίνεση πριν ληφθεί οποιαδήποτε απόφαση. Ο αρχικός σχεδιασμός ήταν η νέα ενεργειακή πολιτική της χώρας να έχει διαμορφωθεί έως τα τέλη Αυγούστου. Η κυβέρνηση έχει οργανώσει συζητήσεις γύρω από το θέμα σε έντεκα πόλεις σε όλη τη χώρα αλλά βρίσκεται αντιμέτωπη με την κατηγορία ότι πρόσφατα περιόρισε τεχνητά την συμμετοχή κατοίκων της Φουκουσίμα σε αυτές. Ακόμη και έτσι το 70% των συμμετεχόντων τάχθηκε υπέρ της πλήρους κατάργησής της πυρηνικής ενέργειας μέχρι το 2030. Ανεξάρτητα της άποψης που έχει κανείς για το ζήτημα, η Ιαπωνία είναι σήμερα βαθύτατα προβληματισμένη. Οι αποφάσεις για την ενεργειακή πολιτική που ήταν προγραμματισμένο να ανακοινωθούν στα τέλη Αυγούστου μετατίθενται για τον Σεπτέμβριο, η και αργότερα. Όποιες και εάν είναι αυτές οι επιπτώσεις για τη χώρα θα είναι τεράστιες όπως και τα διλήμματα που εμπεριέχουν.

* δημοσιεύθηκε στο "Κ" της Καθημερινής της 12ης Αυγούστου 2012

Η Ελληνική κυβέρνηση στη Φουκουσίμα

Η βιβλική καταστροφή του σεισμού στο Σεντάϊ και το τσουνάμι που ακολούθησε είχε σαν αποτέλεσμα, ως γνωστόν, και ένα σοβαρότατο ατύχημα στους πυρηνικούς αντιδραστήρες παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας στην περιοχή της Φουκουσίμα.  Ο κίνδυνος από αυτό παραμένει μεγάλος ενώ περισσότεροι από 300 υπάλληλοι της Tepco (ικανοποιημένος πελάτης της οποίας υπήρξα επί διετία) εργάζονται με αυτοθυσία προκειμένου να αποτραπούν τα χειρότερα. Ήδη αρκετοί έχουν νοσηλευθεί λόγω της έκθεσής τους στη ραδιενέργεια ενώ δεν είναι υπερβολή να πει κανείς ότι η προσδοκώμενη ζωή των υπολοίπων έχει περιορισθεί σε σχέση με την αντίστοιχη πριν το ατύχημα. Για τους Ιάπωνες η αυτοθυσία, για τους ομοφύλους τους και για τον Αυτοκράτορα, δεν είναι κάτι καινούργιο. Η περίπτωση των καμικάζε που πραγματοποιούσαν επιθέσεις αυτοκτονίας με αεροπλάνα και υποβρύχια-νάνους κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο είναι γνωστή σε όλους. Με αφορμή λοιπόν τους ήρωες της Φουκουσίμα σκέφθηκα εάν την κρίση στο εργοστάσιο χειριζόταν η σημερινή μας κυβέρνηση (η δική μας κρίση, παρουσιάζει κατ’ αναλογία μεγάλες ομοιότητες με αυτήν της Φουκουσίμα : ιδιαίτερα σοβαρή, απρόβλεπτη, με πιθανώς ολέθριες συνέπειες για το σύνολο του πληθυσμού απαιτεί αυταπάρνηση, σθένος και ενδεχομένως και αυτοθυσία από αυτούς που κλήθηκαν να τη χειρισθούν).

Εάν λοιπόν ήταν εκεί, αντί των Ιαπώνων, η δική μας κυβέρνηση εκτιμώ ότι η κατάσταση θα είχε ως ακολούθως:

Κατ’ αρχήν ο επικεφαλής του εργοστασίου λείπει, τόσο πριν όσο και μετά την κρίση, πέντε μέρες την εβδομάδα στα πλαίσια διεθνούς εκστρατείας του για καλύτερη πυρηνική ασφάλεια. Στόχος του είναι να κάνει διεθνή καριέρα όταν φύγει από την Tepco. Οι ανώτατοι διευθυντές καταβάλουν προσπάθεια αντιμετώπισης της κρίσης αλλά τους δυσκολεύει το γεγονός ότι δεν είχαν –ούτε πριν την κρίση- ξεκάθαρες αρμοδιότητες. Μεταξύ αυτών υπάρχουν τόσο έμπειροι όσο και καλών προθέσεων πλην άπειροι. Ο τεχνικός διευθυντής διαθέτει καλή κατάρτιση και πτυχία αλλά το μέγεθος της κρίσης τον ξεπερνά αφού δεν έχει σημαντική πείρα και ανέλαβε τη θέση λίγο πριν το ατύχημα. Το μεγάλο πρόβλημα είναι οι διευθυντές οι οποίοι κατά τα πλείστον παλεύουν να πάρουν μετάθεση από το εργοστάσιο για να σώσουν το τομάρι τους και το μόνο τους  μέλημα είναι να διατηρήσουν τη δουλειά τους. Δεν καταλαβαίνουν προφανώς ότι άμα σκάσει το εργοστάσιο δεν θα υπάρχει δουλειά για κανέναν. Δύο-τρεις διευθυντές, μαζί και ο τεχνικός διευθυντής. κάνουν φιλότιμες προσπάθειες οι οποίες όμως υπονομεύονται τόσο από την έλλειψη σωστής καθοδήγησης όσο και από την συμπεριφορά των άλλων διευθυντών.  Οι απλοί υπάλληλοι τώρα έχουν τρομοκρατηθεί και πλην ελαχίστων παλληκαριών σκέφτονται μόνο πως θα σώσουν το τομάρι τους. Εάν δεν γίνει κάτι σύντομα θα δούμε live το έργο “The Day After”.

H Ιαπωνική ψυχή έχει σμιλευτεί από τις συμφορές

Ζούσα στην Ιαπωνία όταν έγινε ο Hanshin dai-jishin ή ο “Μεγάλος σεισμός της περιοχής Κόμπε-Όσακα”. Αν και σαφώς μικρότερης έντασης από τον πρόσφατο σεισμό στο Σεντάι και χωρίς να έχει προκαλέσει τσουνάμι, ο σεισμός της 17ης  Ιανουαρίου του 1995, στοίχισε τη ζωή σε 6.500 ανθρώπους. Λόγω της έκτασης της καταστροφής η πρόσβαση για τα σωστικά συνεργεία ήταν τότε ιδιαίτερα δύσκολη, και σε ορισμένες περιπτώσεις αδύνατη, με αποτέλεσμα να υπάρξουν χιλιάδες εγκλωβισμένοι και επιζώντες χωρίς τροφή και νερό, μέσα στη βαρυχειμωνιά. Οι διασώστες κατέβαλαν τιτάνια προσπάθεια ενώ χιλιάδες απλοί πολίτες κατευθύνθηκαν με ποδήλατα ή πεζή στην περιοχή μεταφέροντας νερό, τροφή και εφόδια στους πληγέντες.  Η τηλεοπτική κάλυψη ήταν ακριβής,  προσεκτική, χωρίς ίχνος υστερίας ενώ αξιοσημείωτη ήταν, όπως και τώρα, η ψυχραιμία των επιζώντων. Ουδείς εξ αυτών παραπονέθηκε ή έκανε μνεία στο κράτος και στον τρόπο με τον οποίο  αντιμετώπιζε αυτό την τεράστια καταστροφή. Η καρτερικότητα, η αλληλεγγύη,  αλλά και η βεβαιότητα ότι θα ξαναχτιζόταν ότι είχε καταστραφεί συνυπήρχαν με τον βουβό πόνο. Στην Ιαπωνία η έντονη έκφραση συναισθημάτων περιορίζεται στα μέλη της οικογένειας και στους πολύ στενούς φίλους ενώ θεωρείται ένδειξη αδυναμίας όταν ξεφεύγει κανείς από τα προαναφερθέντα όρια. Οι δυσκολίες και η αντιξοότητα δεν είναι άγνωστες τους Ιάπωνες. Όπως και οι Ηπειρώτες στην Ελλάδα, οι κάτοικοι της χώρας του ανατέλλοντος ηλίου βρίσκονταν ανέκαθεν αντιμέτωποι με ιδιαίτερα σκληρές συνθήκες διαβίωσης.  Η Ιαπωνία διαθέτει ελάχιστους φυσικούς πόρους, περιορισμένη αγροτική γη και γνωρίζει συχνά φονικούς σεισμούς. Επίσης οι Ιαπωνικές πόλεις ήταν κατά το παρελθόν ιδιαίτερα ευάλωτες σε πυρκαγιές οι οποίες δύσκολα τίθεντο υπό έλεγχο αφού το σύνολο των σπιτιών ήταν ξύλινα.  Χαρακτηριστική τέτοια περίπτωση είναι η «Μεγάλη φωτιά του Έντο» που ξέσπασε τo 1657 στην περιοχή που βρίσκεται σήμερα το Τόκιο και πήρε 100.000 ψυχές. Χρειάστηκαν πολλά χρόνια για να ξαναχτιστεί το Έντο ενώ ο Σογκούν αξιοποίησε την ευκαιρία ρυμοτομώντας εκ νέου την μετέπειτα πρωτεύουσα της Ιαπωνίας. Η φωτιά αυτή υπήρξε καταλυτική για την μελλοντική οργάνωση της πυρόσβεσης και γενικότερα της αντιμετώπισης των φυσικών καταστροφών. Όμως η αξιοθαύμαστη στάση των Ιαπώνων μπροστά στην καταστροφή, δεν εξηγείται μόνο από τις δυσκολίες που αντιμετώπιζαν ιστορικά και τη σχετική, κατά το παρελθόν, απομόνωση της νησιωτικής αυτής χώρας από τον υπόλοιπο κόσμο. Έχει τις ρίζες της και στην κοινωνική οργάνωση, στην προγονολατρική θρησκεία, σε αυτό δηλαδή που ο Λευκάδιος  Hearn εύστοχα αποκάλεσε «the communal cult», δηλαδή στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο Ιάπωνας εντός της κοινότητός του. Δεν είναι τυχαίο ότι εδώ και εκατοντάδες χρόνια κάθε χωριό ή περιοχή είχε τα δικά του “κούμι-τσο” δηλαδή τους κανόνες που ρύθμιζαν λεπτομερώς τις λειτουργίες του. Ένα εξ αυτών αναφέρει χαρακτηριστικά “όταν ξεσπά φωτιά οι άνθρωποι πρέπει να σπεύσουν αμέσως στο χώρο [του συμβάντος], φέρνοντας ο καθένας έναν κουβά γεμάτο νερό και οφείλουν να καταβάλλουν κάθε προσπάθεια να τη σβήσουν υπό τις οδηγίες των αξιωματούχων.  Όσοι απουσιάσουν θα λογοδοτήσουν”.  Για τον Ιάπωνα το καθήκον προς την κοινότητα αποτελεί δεύτερή του φύση. Το καλό του συνόλου υπήρξε ανέκαθεν σημαντικότερο από αυτό του μεμονωμένου ατόμου σε μια κοινωνία με ασφυκτικούς κανόνες, οι οποίοι όμως αντί να λειτουργούν ως μέσο καταπίεσης αποτελούν για τους Ιάπωνες τη βάση του “wa” (αρμονία, ισορροπία και ειρήνη) δηλαδή της αρμονικής συμβίωσης. Τους βοηθούν δε να αντιμετωπίσουν πολύ καλύτερα καταστάσεις εκτάκτου ανάγκης αλλά και τεράστιες φυσικές καταστροφές όπως ο πρόσφατος σεισμός στο Σεντάι. Βεβαίως η ικανότητα αυτή στηρίζεται και στην λεπτομερή προετοιμασία, στον προγραμματισμό “δια παν ενδεχόμενο”. Όταν όμως ένα συμβάν ξεπερνά αυτά για τα οποία έχουν προετοιμαστεί οι Ιάπωνες, που μισούν τις εκπλήξεις, συχνά δεν αντιδρούν τόσο αποτελεσματικά όσο ενδεχομένως ο Έλληνας μαιτρ του αυτοσχεδιασμού και της «πατέντας». Όσοι από εσάς τώρα, εντυπωσιασμένοι από την μοναδική στάση του Ιαπωνικού λαού μπροστά στην τρομακτική καταστροφή θεωρήσετε ότι μπορεί αυτή να αποτελέσει πρότυπο για εμάς τους Έλληνες, θα πρέπει ίσως να το ξανασκεφθείτε. Η Ιαπωνική ψυχή σμιλεύτηκε μέσα από  εκατοντάδες χρόνια αντιξοότητας, απομόνωσης που έχτισαν έναν ξεχωριστό πολιτισμό. Γι’ αυτό και αυτό που εμείς εκλαμβάνουμε ως μοναδική ένδειξη ψυχικής δύναμης, ψυχραιμίας, αυταπάρνησης και καρτερικότητας είναι απλά μέρος της Ιαπωνικής φύσης. Δεν αποτελεί την εξαίρεση αλλά τον κανόνα. Και μας δίνει ελπίδα ότι ο Ιαπωνικός λαός θα ξεπεράσει και αυτή την πολύ μεγάλη δοκιμασία, κάτι που ευχόμαστε ολόψυχα όλοι.

*δημοσιεύθηκε στο "Κ" της Καθημερινής την Κυριακή 20 Μαρτίου 2011

Ο "Μεγάλος Σεισμός του Κόμπε/Όσακα" το 1995

Το 1999, με αφορμή τον σεισμό στην Αθήνα, η "Καθημερινή" είχε δημοσιεύσει την ακόλουθη επιστολή μου:

Ζούσα στην Ιαπωνία όταν,πρίν από τέσσερα περίπου χρόνια, έγινε, με επίκεντρο το Κόμπε της Ιαπωνίας, ο καταστροφικός σεισμός «Χανσιν-ντάιτζισιν». Ο συγκεκριμένος σεισμός προκάλεσε βιβλικές καταστροφές ενώ συνολικά περισσότεροι από 5.000 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους. Η έκταση της καταστροφής ήταν τέτοια ώστε τις πρώτες κρίσιμες ώρες παρέλυσαν όλοι οι μηχανισμοί αντιμετώπισης καταστροφών, οι τηλεπικοινωνίες, κ.α. Ορισμένες συγκρίσεις με τον δικό μας πρόσφατο σεισμό παρουσιάζουν ενδιαφέρον.  Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει κατ' αρχήν ο τρόπος με τον οποίο κάλυψαν την τραγωδία τα Ιαπωνικά μέσα ενημέρωσης. Μία τραγωδία πολύ πολύ χειρότερη από αυτήν της Αθήνας. Η ιαπωνική τηλεόραση παρουσίασε τα γεγονότα ψύχραιμα και αντικειμενικά χωρίς τους δικούς μας τηλεοπτικούς μαραθώνιους με τσουβαλιασμένα πτώματα που θα ζήλευε και ο σκηνοθέτης του Κόμητος Δράκουλα. Οι συνεντεύξεις με παθόντες ήταν ελάχιστες ενώ έλλειπαν οι ερωτήσεις του τύπου «Τι κάνει ο (προφανώς για τους τηλεθεατές αδικοχαμένος) σύζυγός σας». Και αυτό γιατί η ψυχραιμία και η ψυχική υγεία του λαού είναι σημαντικότερη από το νοσηρό κυνήγι της τηλεθέασης. Αξιοσημείωτη ήταν και η παντελής απουσία «καταγγελιών», κλοπών και εν γένει υστερίας παρά το γεγονός ότι το μέγεθος του σεισμού ήταν τέτοιο που παρέλυσε ένα κατά τα άλλα εξαιρετικά οργανωμένο κράτος. Πολλοί άνθρωποι έμειναν πολλές ώρες χωρίς νερό και τροφή διότι δεν υπήρχε δυνατότητα πρόσβασης των σωστικών συνεργείων αλλά κανείς δεν παραπονέθηκε και κανείς δεν προέβαλε το καθ' ημάς σύνηθες «για μας δεν ενδιαφέρθηκε κανείς».  [..] Τέλος, παρά την αρχική αδυναμία του μηχανισμού αντιμετώπισης καταστροφών, έξι μήνες μετά δεν υπήρχαν ερείπια, κατεδαφιστέα σπίτια, σκηνές κ.λ.π. Στη θέση των περισσοτέρων οικημάτων είχε αρχίσει ήδη η ανοικοδόμηση (μετά από μία τελετή παρόμοια με τον δικό μας αγιασμό). Áραγε χρειάζεται να περιμένουμε για να κάνουμε την ίδια σύγκριση με την Αθήνα;